Με το ξεκίνημα της νέας χρονιάς, η Ελλάδα θα είναι μη μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας για τη διετία 2005-2006. Η συμμετοχή της στο 15μελές Σώμα των Ηνωμένων Εθνών αναμένεται να συνοδευτεί από ζυμώσεις και αντιπαραθέσεις για τον τρόπο λειτουργίας και δράσης του Οργανισμού. Η αβεβαιότητα για την έκβαση των προτεινόμενων αλλαγών φαίνεται ότι ενισχύεται ακόμη περισσότερο μετά την έντονη κριτική που δέχεται ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Κόφι Ανάν, από μερίδα Αμερικανών πολιτικών και ΜΜΕ, σε συνδυασμό με το σκάνδαλο του προγράμματος «πετρέλαιο έναντι τροφίμων».
Σύμφωνα με διπλωματικούς κύκλους, η ενίσχυση της πόλωσης στο Συμβούλιο Ααφαλείας έχει μεγαλύτερες πιθανότητες από την προοπτική ύπαρξης συναντίληψης και κοινής δράσης, λόγω μιας σειράς διεθνών ζητημάτων που καθορίζονται από διαφορετικά γεωστρατηγικά συμφέροντα των μονίμων μελών σε συγκεκριμένες περιοχές (π.χ. Ουκρανία, Ιράκ).
Η προαναφερθείσα εκτίμηση, σε συνδυασμό με τα ανοικτά εθνικά θέματα της Ελλάδας (Κυπριακό, τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο, ονομασία των Σκοπίων), ενισχύουν ακόμη περισσότερο τον προβληματισμό κατά πόσο θα είναι ωφέλιμο και παραγωγικό για τη χώρα μας να είναι μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας, αφού κατά διαστήματα θα είναι υποχρεωμένη να λαμβάνει θέσεις και να συμμετέχει σε ψηφοφορίες. Ανάλογα δε με την ψήφο της, ίσως να προκύπτουν θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις, καθώς και στην προσπάθειά της, ως μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στα Βαλκάνια και την ευρύτερη περιοχή. «Για να έχεις φωνή στη γειτονιά σου και στη διεθνή σκηνή πρέπει να ρισκάρεις», υποστηρίζει ανώτερη διπλωματική πηγή, σημειώνοντας ότι «όταν είσαι στο περιθώριο, περιθωριοποιείσαι και από δική σου υπαιτιότητα. Μερικές φορές η Ελλάδα μπορεί να στριμωχτεί, αλλά και άλλες να ωφεληθεί. Κριτήριο θα είναι η μετριοπάθεια, η λογική και το εθνικό συμφέρον».
Ο υπουργός Εξωτερικών, Πέτρος Μολυβιάτης, χαιρετίζοντας την 59η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, τον περασμένο Σεπτέμβριο, τόνισε ότι «θα παραμείνουμε σθεναρά δεσμευμένοι και θα συμβάλλουμε εποικοδομητικά στη διατήρηση της ειρήνης και της ασφάλειας, καθώς και στη διαφύλαξη της πολυμερούς διεθνούς τάξεως». Το ερώτημα, όμως, που μπορεί να τεθεί είναι: πόσο εύκολη και εφικτή θα είναι η εφαρμογή αυτής της πολιτικής;
Ο Έλληνας μόνιμος αντιπρόσωπος στον ΟΗΕ, πρέσβης Αδαμάντιος Βασιλάκης, εμφανίζεται μετρημένος σε όποιες υπερεκτιμήσεις για τη συμμετοχή της χώρας μας στο Συμβούλιο Ασφαλείας _ η προηγούμενη φορά ήταν το 1952-1953 _, σημειώνοντας και τα εξής: «Η υποστήριξη που είχε η Ελλάδα από 187 κράτη-μέλη του Οργανισμού υπογραμμίζει το επίπεδο αποδοχής, ενώ αυξάνει το αίσθημα ευθύνης έναντι του κρίσιμου ρόλου που καλούμαστε να αναλάβουμε. Εξ ορισμού, συμμετέχοντας σ’ αυτό το όργανο, έχουμε μεγαλύτερη ευχέρεια στη διαμόρφωση σημαντικών αποφάσεων».
Η Ελλάδα θα έχει την πρώτη προεδρία του Σώματος τον ερχόμενο Ιούλιο και τη δεύτερη προς τα τέλη του 2006. Όσον αφορά τον κατάλογο των θεμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας χωρίζονται στις εξής κατηγορίες: 1) Εθνικά (Κύπρος, ΠΓΔΜ), 2) Βαλκάνια, Καύκασος, 3) Μέση Ανατολή, 4) Αφρική, 5) Ασία, Λατινική Αμερική 6) Ειδικές επιτροπές 7) Ειδικά θέματα και 8) Θέματα που εξετάζονται από την προεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Η διαδικασία εκλογής είχε γίνει στις 15 Οκτωβρίου και οι χώρες που εξελέγησαν μαζί με την Ελλάδα ήταν η Αργεντινή (188 ψήφους), η Δανία (181), η Ιαπωνία (184) και η Τανζανία (186), που διαδέχονται την Ανγκόλα, τη Γερμανία, την Ισπανία, το Πακιστάν και τη Χιλή. Οι υποψήφιες χώρες για μια θέση μη μονίμου μέλους εκλέγονται για θητεία δύο χρόνων και συνήθως δεν έχουν αντίπαλο, καθώς επιλέγονται από πριν, ανάλογα με την περιοχή στην οποία ανήκουν. Εκτός από τα πέντε μόνιμα μέλη (ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία και Κίνα), τα οποία έχουν δικαίωμα βέτο, θα συνεχίσουν να συμμετέχουν από την 1η Ιανουαρίου 2005 η Αλγερία, το Μπενίν, η Βραζιλία, οι Φιλιππίνες και η Ρουμανία, των οποίων η θητεία άρχισε τον Ιανουάριο του 2004 και θα παραμείνουν στο Συμβούλιο Ασφαλείας μέχρι το τέλος του 2005. Η παρουσία της Ελλάδας στο Συμβούλιο Ασφαλείας συμπίπτει με την ύπαρξη αρκετών ανοικτών μετώπων και τη δημιουργία νέων που εγκυμονούν κινδύνους για τη διεθνή ασφάλεια, ενώ παράλληλα δεν αποκλείεται να νιώσουμε κραδασμούς από την απόφαση της Ε.Ε. για την Τουρκία. Η Αθήνα, που επί χρόνια επιδίωξε να είναι ήπια και «χαμηλών τόνων» στην εξωτερική πολιτική της, θα μπορέσει άραγε μέσα στο ΣυμβούλιοΑσφαλείας να ξεπεράσει τους οποιουσδήποτε σκοπέλους για να εδραιώσει ακόμη περισσότερη την εικόνα της σε διεθνές επίπεδο, όπως ακριβώς έγινε και με τους Ολυμπιακούς Αγώνες; Ένα γεγονός που αποτελεί ακόμη σημείο αναφοράς από πλειάδα αξιωματούχων και διπλωματών στα Ηνωμένα Έθνη.
ΗΠΑ και Ανάν
Η «Νιου Γιορκ Τάιμς», με κύριο άρθρο της για την υπόθεση διαφθοράς στο πλαίσιο διαχείρισης του προγράμματος «πετρέλαιο έναντι τροφίμων», υποστήριξε ότι θα κλιμακωθεί η επίθεση τόσο προς τον ΟΗΕ όσο και προς τον ίδιο τον γενικό γραμματέα του, Κόφι Ανάν. Ωστόσο, η νεοϋορκέζικη εφημερίδα χαρακτήρισε ως «υπερβολικά πρώιμη» την απαίτηση για άμεση παραίτηση του γενικού γραμματέα, αν και τονίζεται ότι ο ρόλος του στο σκάνδαλο πρέπει να «εξεταστεί ενδελεχώς».
Αντίθετα, η «Νιου Γιορκ Ποστ» ζήτησε την άμεση παραίτηση του κ. Ανάν, θεωρώντας ότι εξαρχής δεν έπρεπε να τοποθετηθεί επικεφαλής του ΟΗΕ, λαμβάνοντας υπόψη την «πλήρη αδράνειά του» στη γενοκτονία της Ρουάντα, πριν από περίπου δέκα χρόνια. Διπλωματικοί κύκλοι ισχυρίζονται ότι όσο ο Κόφι Ανάν βόλευε την αμερικανική κυβέρνηση και εξυπηρετούσε τα συμφέροντά της, ήταν «καλός», «άξιος» και «δίκαιος». Τρεις λέξεις που είχε χρησιμοποιήσει ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους, λίγες εβδομάδες μετά τα τρομοκρατικά χτυπήματα κατά των Ηνωμένων Πολιτειών, στις 11 Σεπτεμβρίου 2001.
Τότε, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ στήριξε με κάθε τρόπο τις ενέργειες της κυβέρνησης των ΗΠΑ για τον «μακροχρόνιο πόλεμο» κατά της τρομοκρατίας, ξεκινώντας με την εισβολή στο Αφγανιστάν.
Τα πρώτα σύννεφα στις σχέσεις του κ. Ανάν με την Ουάσιγκτον εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια των μαραθώνιων διαβουλεύσεων στο Συμβούλιο Ασφαλείας για τα όπλα μαζικής καταστροφής του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν. Στις 7 Φεβρουαρίου 2003, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ είχε καλέσει τις ΗΠΑ να επιτρέψουν στα μέλη του Οργανισμού να λάβουν συλλογική απόφαση. Στη συνέχεια, δήλωσε ότι το ενδεχόμενο στρατιωτικής δράσης θα εξεταστεί μόνο αφού πρώτα θα έχουν εξαντληθεί όλα τα μέσα αφοπλισμού του Ιράκ, υιοθετώντας ουσιαστικά τις θέσεις που είχαν παρουσιάσει στο Συμβούλιο Ασφαλείας η Ρωσία, η Γαλλία και η Γερμανία.
Μετά την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ, οι σχέσεις του Κ. Ανάν με τον Τζ. Μπους άρχισαν να ψυχραίνουν, παρά τις περί του αντιθέτου δηλώσεις. Η έκρηξη στα γραφεία του ΟΗΕ στη Βαγδάτη, τον Αύγουστο του 2003, που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο του Σέρτζιο ντε Μέλο και άλλων εργαζομένων των Ηνωμένων Εθνών, συνέτεινε στη διεύρυνση του χάσματος. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο κ. Ανάν έκανε κριτική για την κατάσταση στο Ιράκ και διατύπωνε απόψεις που ουσιαστικά βοηθούσαν τον Δημοκρατικό υποψήφιο, Τζον Κέρι. Μερικές εβδομάδες μάλιστα πριν από τις εκλογές της 2ας Νοεμβρίου, ο γενικός γραμματέας εθεάθη σε γνωστό εστιατόριο του Μανχάταν να συντρώγει με τον Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, ο οποίος, αν εκλεγόταν ο Κέρι, θα αναλάμβανε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ή το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας.
Ο Μπους, όμως, επανεξελέγη και κάποιοι του περιβάλλοντός του, καθώς και εκπρόσωποι του συντηρητικού χώρου, έχουν κηρύξει «πόλεμο» κατά του κ. Ανάν, με σκοπό την εκδίωξή του από τα Ηνωμένα Εθνη. Τις προηγούμενες ημέρες, για άλλη μια φορά, διεφάνη η απόσταση μεταξύ του κτιρίου της 1ης Λεωφόρου στο Μανχάταν και του Λευκού Οίκου. Ο κ. Ανάν επέκρινε τον πρόεδρο Μπους επειδή αγνόησε τις επιθυμίες των Παλαιστινίων, αναγνωρίζοντας χωρίς επιφυλάξεις τα δικαιώματα του Ισραήλ σε ορισμένους εβραϊκούς οικισμούς της Δυτικής Όχθης. Από την πλευρά του, ο Αμερικανός ηγέτης, μετά τις επαφές που είχε με τον Ισραηλινό πρωθυπουργό, Αριέλ Σαρόν, δήλωσε ότι «δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένει κανείς ότι το Ισραήλ θα επιστρέψει στα σύνορα που είχε πριν από τον πόλεμο του 1967», όταν κατέλαβε τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη.
Σκάνδαλο στον ΟΗΕ
Παρά την υποβόσκουσα κρίση, κανείς δεν περίμενε ότι οι Αμερικανοί θα έφταναν στα άκρα. Την άμεση παραίτηση του γενικού γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών ζήτησε ο γερουσιαστής Νορμ Κόουλμαν, πρόεδρος κοινοβουλευτικής υποεπιτροπής που ερευνά το σκάνδαλο του προγράμματος «πετρέλαιο έναντι τροφίμων», με άρθρο στην εφημερίδα «Γουόλ Στριτ Τζέρναλ». Μεταξύ άλλων, υπογράμμισε ότι «έφτασε ο καιρός να παραιτηθεί». Όπως υποστήριξε ο Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής, «η πλέον μαζική χρηματική διαφθορά σημειώθηκε στη διάρκεια της θητείας του Κόφι Ανάν», επισημαίνοντας χαρακτηριστικά ότι «όσο εκείνος διατηρεί το αξίωμά του, ο κόσμος δεν πρόκειται να μάθει ποτέ το συνολικό εύρος των δωροδοκιών και των ποσών που δόθηκαν κάτω από το τραπέζι, με συλλογική ευθύνη του ΟΗΕ».
Ο Κόουλμαν, στη σχετική έκθεσή του για το σκάνδαλο, ισχυρίζεται ότι ο Σαντάμ Χουσεΐν συγκέντρωσε, μέσω υπεξαιρέσεων στο πρόγραμμα «πετρέλαιο έναντι τροφίμων», άνω των 21 δισ. δολαρίων, προσθέτοντας ότι σ’ αυτή την υπόθεση διαφθοράς εμπλέκεται ο γιος του γενικού γραμματέα, Κόγιο Ανάν, ο οποίος έλαβε αμοιβή _ σύμφωνα με τον γερουσιαστή _ υψηλότερη της αρχικώς καταγεγραμμένης από την ελβετική εταιρεία Cotecna, υπεύθυνη για την επίβλεψη των ιρακινών εισαγωγών στο πλαίσιο του προγράμματος του ΟΗΕ.
Το ερώτημα που παρουσιάζεται και από διπλωματικούς κύκλους είναι κατά πόσο το προαναφερθέν σκάνδαλο εις βάρος του υιού Ανάν και με πιθανότητα εμπλοκής του πατέρα του αποτελεί μέρος της στρατηγικής των Αμερικανών για να εκδιώξουν τον κ. Ανάν από τον 38ο όροφο του ΟΗΕ ή απλά το αξιοποιούν στο έπακρο τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο; Τόσο το Κογκρέσο όσο και ο ΟΗΕ διέταξαν να γίνει σχετική έρευνα για το πρόγραμμα που είχε ως στόχο να ελαφρύνει τα δεινά του ιρακινού λαού, λόγω του πολύχρονου εμπάργκο που επιβλήθηκε επί εποχής Σαντάμ Χουσεΐν. Αλλά το πρόγραμμα αλλοιώθηκε από το καθεστώς του Ιρακινού δικτάτορα και μια εφημερίδα της Βαγδάτης δημοσίευσε τον περασμένο Ιανουάριο έναν κατάλογο προσώπων και κυβερνητικών κύκλων που προφανώς επωφελήθηκαν από το σύστημα. «Η διαφάνεια είναι αναγκαία ώστε να μπορέσουμε να υποστηρίξουμε χωρίς κανένα φόβο τα Ηνωμένα Έθνη», δήλωσε ο πρόεδρος Μπους.
Προτάσεις για αλλαγές
Ένα άλλο θέμα για το οποίο είναι πολύ πιθανό οι Αμερικανοί να έχουν συμπεριλάβει πλέον τον Κόφι Ανάν στη «μαύρη λίστα» είναι και η έκθεση συνεργατών-εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ με προτάσεις μεταρρυθμίσεων για τον επαναπροσδιορισμό της δράσης του Οργανισμού και για τον οργανωτικό ανασχεδιασμό ορισμένων δομών του (όπως το Συμβούλιο Ασφαλείας) προκειμένου να καταστεί αποτελεσματικότερος στην αντιμετώπιση νεοφανών απειλών: εξάπλωση όπλων μαζικής καταστροφής, διεθνής τρομοκρατία και οργανωμένο έγκλημα.
Στις 101 συνολικά παρατηρήσεις και προτάσεις της 16μελούς επιτροπής υψηλά ιστάμενων πολιτικών και ειδικών, επιβεβαιώνεται η ανάγκη αυτοάμυνας των κρατών περιλαμβανομένης και της ανάληψης αποτρεπτικής δράσης, σημειώνεται η έννοια της «συλλογικής ευθύνης» των κρατών-μελών για την προστασία πολιτών άλλων χωρών από πράξεις γενοκτονίας και εθνοκάθαρσης, ενώ ταυτόχρονα υπογραμμίζεται ότι η προσφυγή στη βία θα πρέπει να αποτελεί το «ύστατο μέσο» και θα πρέπει να εξουσιοδοτείται από το Συμβούλιο Ασφαλείας. Δηλαδή, απορρίπτεται η πολιτική Μπους για μονομερείς επεμβάσεις. Τα μέλη της επιτροπής, στα συμπεράσματά τους, ανέφεραν χαρακτηριστικά ότι «οι κίνδυνοι δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται από μόνο ένα κράτος, ακόμα κι αν αυτό αποτελεί τη μοναδική υπερδύναμη στον πλανήτη».
Όπως επεσήμανε ο επικεφαλής της επιτροπής, πρώην πρωθυπουργός της Ταϊλάνδης, Ανάντ Πανιαρατσούν, η 95σέλιδη έκθεση αποσκοπεί στο να προσφέρει «ένα νέο όραμα για τη συλλογική ασφάλεια». Ειδικότερα για το Συμβούλιο Ασφαλείας προτείνεται η διεύρυνσή του ώστε να καταστεί «αντιπροσωπευτικότερο, δημοκρατικότερο αλλά και αποτελεσματικότερο, με τη συμμετοχή εκπροσώπων χωρών του αναπτυσσόμενου κόσμου, καθώς και κρατών με αυξημένη συνδρομή στη λειτουργία του Οργανισμού».
Για τη σύνθεση του Συμβουλίου Ασφαλείας προτείνεται η διεύρυνσή του με εννέα ακόμα μέλη, εκ των οποίων τα έξι θα είναι μόνιμα, χωρίς δικαίωμα αρνησικυρίας, ενώ τρία ακόμα μέλη θα έχουν μη μόνιμη θέση διετούς διάρκειας. Ως εναλλακτική πρόταση, σημειώνεται η δυνατότητα διεύρυνσης του Οργάνου με την εισδοχή οκτώ νέων μελών (τετραετούς θητείας που θα ανανεώνεται από τη Γενική Συνέλευση) και ενός ακόμα μη μονίμου μέλους διετούς θητείας. Θεωρείται ριψοκίνδυνο να εκτιμήσει κανείς από τώρα ποια θα είναι η τύχη των προτάσεων για αλλαγές στον ΟΗΕ. Μερικοί πιστεύουν ότι ο «πόλεμος» που δέχεται ο Κόφι Ανάν δεν είναι άσχετος με τις διεργασίες που πραγματοποιούνται για να ενισχυθεί ο αντιπροσωπευτικός ρόλος και η διεθνής αποστολή των Ηνωμένων Εθνών.
Πάντως, η επόμενη διετία προβλέπεται ότι θα είναι καθοριστική για την έκβαση των προσπαθειών, αλλά και ενδεικτική για το αν η ανθρωπότητα θα βαδίσει σε επικίνδυνα ή αισιόδοξα μονοπάτια.
Σύμφωνα με διπλωματικούς κύκλους, η ενίσχυση της πόλωσης στο Συμβούλιο Ααφαλείας έχει μεγαλύτερες πιθανότητες από την προοπτική ύπαρξης συναντίληψης και κοινής δράσης, λόγω μιας σειράς διεθνών ζητημάτων που καθορίζονται από διαφορετικά γεωστρατηγικά συμφέροντα των μονίμων μελών σε συγκεκριμένες περιοχές (π.χ. Ουκρανία, Ιράκ).
Η προαναφερθείσα εκτίμηση, σε συνδυασμό με τα ανοικτά εθνικά θέματα της Ελλάδας (Κυπριακό, τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο, ονομασία των Σκοπίων), ενισχύουν ακόμη περισσότερο τον προβληματισμό κατά πόσο θα είναι ωφέλιμο και παραγωγικό για τη χώρα μας να είναι μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας, αφού κατά διαστήματα θα είναι υποχρεωμένη να λαμβάνει θέσεις και να συμμετέχει σε ψηφοφορίες. Ανάλογα δε με την ψήφο της, ίσως να προκύπτουν θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις, καθώς και στην προσπάθειά της, ως μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στα Βαλκάνια και την ευρύτερη περιοχή. «Για να έχεις φωνή στη γειτονιά σου και στη διεθνή σκηνή πρέπει να ρισκάρεις», υποστηρίζει ανώτερη διπλωματική πηγή, σημειώνοντας ότι «όταν είσαι στο περιθώριο, περιθωριοποιείσαι και από δική σου υπαιτιότητα. Μερικές φορές η Ελλάδα μπορεί να στριμωχτεί, αλλά και άλλες να ωφεληθεί. Κριτήριο θα είναι η μετριοπάθεια, η λογική και το εθνικό συμφέρον».
Ο υπουργός Εξωτερικών, Πέτρος Μολυβιάτης, χαιρετίζοντας την 59η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, τον περασμένο Σεπτέμβριο, τόνισε ότι «θα παραμείνουμε σθεναρά δεσμευμένοι και θα συμβάλλουμε εποικοδομητικά στη διατήρηση της ειρήνης και της ασφάλειας, καθώς και στη διαφύλαξη της πολυμερούς διεθνούς τάξεως». Το ερώτημα, όμως, που μπορεί να τεθεί είναι: πόσο εύκολη και εφικτή θα είναι η εφαρμογή αυτής της πολιτικής;
Ο Έλληνας μόνιμος αντιπρόσωπος στον ΟΗΕ, πρέσβης Αδαμάντιος Βασιλάκης, εμφανίζεται μετρημένος σε όποιες υπερεκτιμήσεις για τη συμμετοχή της χώρας μας στο Συμβούλιο Ασφαλείας _ η προηγούμενη φορά ήταν το 1952-1953 _, σημειώνοντας και τα εξής: «Η υποστήριξη που είχε η Ελλάδα από 187 κράτη-μέλη του Οργανισμού υπογραμμίζει το επίπεδο αποδοχής, ενώ αυξάνει το αίσθημα ευθύνης έναντι του κρίσιμου ρόλου που καλούμαστε να αναλάβουμε. Εξ ορισμού, συμμετέχοντας σ’ αυτό το όργανο, έχουμε μεγαλύτερη ευχέρεια στη διαμόρφωση σημαντικών αποφάσεων».
Η Ελλάδα θα έχει την πρώτη προεδρία του Σώματος τον ερχόμενο Ιούλιο και τη δεύτερη προς τα τέλη του 2006. Όσον αφορά τον κατάλογο των θεμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας χωρίζονται στις εξής κατηγορίες: 1) Εθνικά (Κύπρος, ΠΓΔΜ), 2) Βαλκάνια, Καύκασος, 3) Μέση Ανατολή, 4) Αφρική, 5) Ασία, Λατινική Αμερική 6) Ειδικές επιτροπές 7) Ειδικά θέματα και 8) Θέματα που εξετάζονται από την προεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Η διαδικασία εκλογής είχε γίνει στις 15 Οκτωβρίου και οι χώρες που εξελέγησαν μαζί με την Ελλάδα ήταν η Αργεντινή (188 ψήφους), η Δανία (181), η Ιαπωνία (184) και η Τανζανία (186), που διαδέχονται την Ανγκόλα, τη Γερμανία, την Ισπανία, το Πακιστάν και τη Χιλή. Οι υποψήφιες χώρες για μια θέση μη μονίμου μέλους εκλέγονται για θητεία δύο χρόνων και συνήθως δεν έχουν αντίπαλο, καθώς επιλέγονται από πριν, ανάλογα με την περιοχή στην οποία ανήκουν. Εκτός από τα πέντε μόνιμα μέλη (ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία και Κίνα), τα οποία έχουν δικαίωμα βέτο, θα συνεχίσουν να συμμετέχουν από την 1η Ιανουαρίου 2005 η Αλγερία, το Μπενίν, η Βραζιλία, οι Φιλιππίνες και η Ρουμανία, των οποίων η θητεία άρχισε τον Ιανουάριο του 2004 και θα παραμείνουν στο Συμβούλιο Ασφαλείας μέχρι το τέλος του 2005. Η παρουσία της Ελλάδας στο Συμβούλιο Ασφαλείας συμπίπτει με την ύπαρξη αρκετών ανοικτών μετώπων και τη δημιουργία νέων που εγκυμονούν κινδύνους για τη διεθνή ασφάλεια, ενώ παράλληλα δεν αποκλείεται να νιώσουμε κραδασμούς από την απόφαση της Ε.Ε. για την Τουρκία. Η Αθήνα, που επί χρόνια επιδίωξε να είναι ήπια και «χαμηλών τόνων» στην εξωτερική πολιτική της, θα μπορέσει άραγε μέσα στο ΣυμβούλιοΑσφαλείας να ξεπεράσει τους οποιουσδήποτε σκοπέλους για να εδραιώσει ακόμη περισσότερη την εικόνα της σε διεθνές επίπεδο, όπως ακριβώς έγινε και με τους Ολυμπιακούς Αγώνες; Ένα γεγονός που αποτελεί ακόμη σημείο αναφοράς από πλειάδα αξιωματούχων και διπλωματών στα Ηνωμένα Έθνη.
ΗΠΑ και Ανάν
Η «Νιου Γιορκ Τάιμς», με κύριο άρθρο της για την υπόθεση διαφθοράς στο πλαίσιο διαχείρισης του προγράμματος «πετρέλαιο έναντι τροφίμων», υποστήριξε ότι θα κλιμακωθεί η επίθεση τόσο προς τον ΟΗΕ όσο και προς τον ίδιο τον γενικό γραμματέα του, Κόφι Ανάν. Ωστόσο, η νεοϋορκέζικη εφημερίδα χαρακτήρισε ως «υπερβολικά πρώιμη» την απαίτηση για άμεση παραίτηση του γενικού γραμματέα, αν και τονίζεται ότι ο ρόλος του στο σκάνδαλο πρέπει να «εξεταστεί ενδελεχώς».
Αντίθετα, η «Νιου Γιορκ Ποστ» ζήτησε την άμεση παραίτηση του κ. Ανάν, θεωρώντας ότι εξαρχής δεν έπρεπε να τοποθετηθεί επικεφαλής του ΟΗΕ, λαμβάνοντας υπόψη την «πλήρη αδράνειά του» στη γενοκτονία της Ρουάντα, πριν από περίπου δέκα χρόνια. Διπλωματικοί κύκλοι ισχυρίζονται ότι όσο ο Κόφι Ανάν βόλευε την αμερικανική κυβέρνηση και εξυπηρετούσε τα συμφέροντά της, ήταν «καλός», «άξιος» και «δίκαιος». Τρεις λέξεις που είχε χρησιμοποιήσει ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους, λίγες εβδομάδες μετά τα τρομοκρατικά χτυπήματα κατά των Ηνωμένων Πολιτειών, στις 11 Σεπτεμβρίου 2001.
Τότε, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ στήριξε με κάθε τρόπο τις ενέργειες της κυβέρνησης των ΗΠΑ για τον «μακροχρόνιο πόλεμο» κατά της τρομοκρατίας, ξεκινώντας με την εισβολή στο Αφγανιστάν.
Τα πρώτα σύννεφα στις σχέσεις του κ. Ανάν με την Ουάσιγκτον εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια των μαραθώνιων διαβουλεύσεων στο Συμβούλιο Ασφαλείας για τα όπλα μαζικής καταστροφής του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν. Στις 7 Φεβρουαρίου 2003, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ είχε καλέσει τις ΗΠΑ να επιτρέψουν στα μέλη του Οργανισμού να λάβουν συλλογική απόφαση. Στη συνέχεια, δήλωσε ότι το ενδεχόμενο στρατιωτικής δράσης θα εξεταστεί μόνο αφού πρώτα θα έχουν εξαντληθεί όλα τα μέσα αφοπλισμού του Ιράκ, υιοθετώντας ουσιαστικά τις θέσεις που είχαν παρουσιάσει στο Συμβούλιο Ασφαλείας η Ρωσία, η Γαλλία και η Γερμανία.
Μετά την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ, οι σχέσεις του Κ. Ανάν με τον Τζ. Μπους άρχισαν να ψυχραίνουν, παρά τις περί του αντιθέτου δηλώσεις. Η έκρηξη στα γραφεία του ΟΗΕ στη Βαγδάτη, τον Αύγουστο του 2003, που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο του Σέρτζιο ντε Μέλο και άλλων εργαζομένων των Ηνωμένων Εθνών, συνέτεινε στη διεύρυνση του χάσματος. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο κ. Ανάν έκανε κριτική για την κατάσταση στο Ιράκ και διατύπωνε απόψεις που ουσιαστικά βοηθούσαν τον Δημοκρατικό υποψήφιο, Τζον Κέρι. Μερικές εβδομάδες μάλιστα πριν από τις εκλογές της 2ας Νοεμβρίου, ο γενικός γραμματέας εθεάθη σε γνωστό εστιατόριο του Μανχάταν να συντρώγει με τον Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, ο οποίος, αν εκλεγόταν ο Κέρι, θα αναλάμβανε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ή το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας.
Ο Μπους, όμως, επανεξελέγη και κάποιοι του περιβάλλοντός του, καθώς και εκπρόσωποι του συντηρητικού χώρου, έχουν κηρύξει «πόλεμο» κατά του κ. Ανάν, με σκοπό την εκδίωξή του από τα Ηνωμένα Εθνη. Τις προηγούμενες ημέρες, για άλλη μια φορά, διεφάνη η απόσταση μεταξύ του κτιρίου της 1ης Λεωφόρου στο Μανχάταν και του Λευκού Οίκου. Ο κ. Ανάν επέκρινε τον πρόεδρο Μπους επειδή αγνόησε τις επιθυμίες των Παλαιστινίων, αναγνωρίζοντας χωρίς επιφυλάξεις τα δικαιώματα του Ισραήλ σε ορισμένους εβραϊκούς οικισμούς της Δυτικής Όχθης. Από την πλευρά του, ο Αμερικανός ηγέτης, μετά τις επαφές που είχε με τον Ισραηλινό πρωθυπουργό, Αριέλ Σαρόν, δήλωσε ότι «δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένει κανείς ότι το Ισραήλ θα επιστρέψει στα σύνορα που είχε πριν από τον πόλεμο του 1967», όταν κατέλαβε τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη.
Σκάνδαλο στον ΟΗΕ
Παρά την υποβόσκουσα κρίση, κανείς δεν περίμενε ότι οι Αμερικανοί θα έφταναν στα άκρα. Την άμεση παραίτηση του γενικού γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών ζήτησε ο γερουσιαστής Νορμ Κόουλμαν, πρόεδρος κοινοβουλευτικής υποεπιτροπής που ερευνά το σκάνδαλο του προγράμματος «πετρέλαιο έναντι τροφίμων», με άρθρο στην εφημερίδα «Γουόλ Στριτ Τζέρναλ». Μεταξύ άλλων, υπογράμμισε ότι «έφτασε ο καιρός να παραιτηθεί». Όπως υποστήριξε ο Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής, «η πλέον μαζική χρηματική διαφθορά σημειώθηκε στη διάρκεια της θητείας του Κόφι Ανάν», επισημαίνοντας χαρακτηριστικά ότι «όσο εκείνος διατηρεί το αξίωμά του, ο κόσμος δεν πρόκειται να μάθει ποτέ το συνολικό εύρος των δωροδοκιών και των ποσών που δόθηκαν κάτω από το τραπέζι, με συλλογική ευθύνη του ΟΗΕ».
Ο Κόουλμαν, στη σχετική έκθεσή του για το σκάνδαλο, ισχυρίζεται ότι ο Σαντάμ Χουσεΐν συγκέντρωσε, μέσω υπεξαιρέσεων στο πρόγραμμα «πετρέλαιο έναντι τροφίμων», άνω των 21 δισ. δολαρίων, προσθέτοντας ότι σ’ αυτή την υπόθεση διαφθοράς εμπλέκεται ο γιος του γενικού γραμματέα, Κόγιο Ανάν, ο οποίος έλαβε αμοιβή _ σύμφωνα με τον γερουσιαστή _ υψηλότερη της αρχικώς καταγεγραμμένης από την ελβετική εταιρεία Cotecna, υπεύθυνη για την επίβλεψη των ιρακινών εισαγωγών στο πλαίσιο του προγράμματος του ΟΗΕ.
Το ερώτημα που παρουσιάζεται και από διπλωματικούς κύκλους είναι κατά πόσο το προαναφερθέν σκάνδαλο εις βάρος του υιού Ανάν και με πιθανότητα εμπλοκής του πατέρα του αποτελεί μέρος της στρατηγικής των Αμερικανών για να εκδιώξουν τον κ. Ανάν από τον 38ο όροφο του ΟΗΕ ή απλά το αξιοποιούν στο έπακρο τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο; Τόσο το Κογκρέσο όσο και ο ΟΗΕ διέταξαν να γίνει σχετική έρευνα για το πρόγραμμα που είχε ως στόχο να ελαφρύνει τα δεινά του ιρακινού λαού, λόγω του πολύχρονου εμπάργκο που επιβλήθηκε επί εποχής Σαντάμ Χουσεΐν. Αλλά το πρόγραμμα αλλοιώθηκε από το καθεστώς του Ιρακινού δικτάτορα και μια εφημερίδα της Βαγδάτης δημοσίευσε τον περασμένο Ιανουάριο έναν κατάλογο προσώπων και κυβερνητικών κύκλων που προφανώς επωφελήθηκαν από το σύστημα. «Η διαφάνεια είναι αναγκαία ώστε να μπορέσουμε να υποστηρίξουμε χωρίς κανένα φόβο τα Ηνωμένα Έθνη», δήλωσε ο πρόεδρος Μπους.
Προτάσεις για αλλαγές
Ένα άλλο θέμα για το οποίο είναι πολύ πιθανό οι Αμερικανοί να έχουν συμπεριλάβει πλέον τον Κόφι Ανάν στη «μαύρη λίστα» είναι και η έκθεση συνεργατών-εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ με προτάσεις μεταρρυθμίσεων για τον επαναπροσδιορισμό της δράσης του Οργανισμού και για τον οργανωτικό ανασχεδιασμό ορισμένων δομών του (όπως το Συμβούλιο Ασφαλείας) προκειμένου να καταστεί αποτελεσματικότερος στην αντιμετώπιση νεοφανών απειλών: εξάπλωση όπλων μαζικής καταστροφής, διεθνής τρομοκρατία και οργανωμένο έγκλημα.
Στις 101 συνολικά παρατηρήσεις και προτάσεις της 16μελούς επιτροπής υψηλά ιστάμενων πολιτικών και ειδικών, επιβεβαιώνεται η ανάγκη αυτοάμυνας των κρατών περιλαμβανομένης και της ανάληψης αποτρεπτικής δράσης, σημειώνεται η έννοια της «συλλογικής ευθύνης» των κρατών-μελών για την προστασία πολιτών άλλων χωρών από πράξεις γενοκτονίας και εθνοκάθαρσης, ενώ ταυτόχρονα υπογραμμίζεται ότι η προσφυγή στη βία θα πρέπει να αποτελεί το «ύστατο μέσο» και θα πρέπει να εξουσιοδοτείται από το Συμβούλιο Ασφαλείας. Δηλαδή, απορρίπτεται η πολιτική Μπους για μονομερείς επεμβάσεις. Τα μέλη της επιτροπής, στα συμπεράσματά τους, ανέφεραν χαρακτηριστικά ότι «οι κίνδυνοι δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται από μόνο ένα κράτος, ακόμα κι αν αυτό αποτελεί τη μοναδική υπερδύναμη στον πλανήτη».
Όπως επεσήμανε ο επικεφαλής της επιτροπής, πρώην πρωθυπουργός της Ταϊλάνδης, Ανάντ Πανιαρατσούν, η 95σέλιδη έκθεση αποσκοπεί στο να προσφέρει «ένα νέο όραμα για τη συλλογική ασφάλεια». Ειδικότερα για το Συμβούλιο Ασφαλείας προτείνεται η διεύρυνσή του ώστε να καταστεί «αντιπροσωπευτικότερο, δημοκρατικότερο αλλά και αποτελεσματικότερο, με τη συμμετοχή εκπροσώπων χωρών του αναπτυσσόμενου κόσμου, καθώς και κρατών με αυξημένη συνδρομή στη λειτουργία του Οργανισμού».
Για τη σύνθεση του Συμβουλίου Ασφαλείας προτείνεται η διεύρυνσή του με εννέα ακόμα μέλη, εκ των οποίων τα έξι θα είναι μόνιμα, χωρίς δικαίωμα αρνησικυρίας, ενώ τρία ακόμα μέλη θα έχουν μη μόνιμη θέση διετούς διάρκειας. Ως εναλλακτική πρόταση, σημειώνεται η δυνατότητα διεύρυνσης του Οργάνου με την εισδοχή οκτώ νέων μελών (τετραετούς θητείας που θα ανανεώνεται από τη Γενική Συνέλευση) και ενός ακόμα μη μονίμου μέλους διετούς θητείας. Θεωρείται ριψοκίνδυνο να εκτιμήσει κανείς από τώρα ποια θα είναι η τύχη των προτάσεων για αλλαγές στον ΟΗΕ. Μερικοί πιστεύουν ότι ο «πόλεμος» που δέχεται ο Κόφι Ανάν δεν είναι άσχετος με τις διεργασίες που πραγματοποιούνται για να ενισχυθεί ο αντιπροσωπευτικός ρόλος και η διεθνής αποστολή των Ηνωμένων Εθνών.
Πάντως, η επόμενη διετία προβλέπεται ότι θα είναι καθοριστική για την έκβαση των προσπαθειών, αλλά και ενδεικτική για το αν η ανθρωπότητα θα βαδίσει σε επικίνδυνα ή αισιόδοξα μονοπάτια.
