Ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών κ. Δημήτρης Δρούτσας εξέπεμψε καθαρά το μήνυμα κατά την πρόσφατη περιοδεία του στις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, τονίζοντας ότι θέλουμε να ξαναγίνουμε «δυναμικός πρωταγωνιστής» στην περιοχή. Ωστόσο, η Αθήνα αναγνωρίζει ότι έχει απολέσει πολλά από τα πλεονεκτήματα που της προσέφερε η ιδιότητα της μοναδικής βαλκανικής χώρας-μέλους της Ε.Ε. Βουλγαρία και Ρουμανία πέτυχαν ήδη την πλήρη ένταξή τους, ενώ η Κροατία οδεύει ολοταχώς προς την ίδια κατεύθυνση, έχοντας εξασφαλίσει προ πολλού την υποστήριξη (μεταξύ άλλων) της Γερμανίας και της Αυστρίας. Η Ελλάδα είχε παίξει ενεργό και σημαντικό ρόλο στηρίζοντας την ευρωπαϊκή προοπτική αυτών των χωρών στις αρχές της δεκαετίας, ενώ καταλυτική υπήρξε η πρωτοβουλία της «Ατζέντας της Θεσσαλονίκης» στη σύνοδο κορυφής του 2003. «Η ελληνική προεδρία στην Ε.Ε. πέτυχε τότε να ολοκληρωθούν με διαδικασίες κατεπείγοντος όλα τα προκαταρκτικά βήματα, ώστε να ανοίξει ο δρόμος», θυμάται ένας έμπειρος διπλωμάτης που είχε παίξει ενεργό ρόλο στο επιτελείο του -τότε υπουργού Εξωτερικών- κ. Γιώργου Παπανδρέου.
   Στο διάστημα που μεσολάβησε υπήρξαν ευρωπαϊκές προεδρίες που επιχείρησαν να μιμηθούν το μοντέλο της Διακήρυξης της Θεσσαλονίκης, αλλά δεν κατόρθωσαν να πείσουν όλους τους εταίρους για την αναγκαιότητα ενός χρονοδιαγράμματος ενσωμάτωσης των Δυτικών Βαλκανίων. Τον Οκτώβριο του 2007 η κυρία Ντόρα Μπακογιάννη ανακοίνωσε τη δική της πρωτοβουλία υπό τον τίτλο «Θεσσαλονίκη ΙΙ», αλλά δεν υπήρξαν απτά αποτελέσματα. Στα τέλη του 2009 ο κ. Δρούτσας ανακοίνωσε την Ατζέντα 2014 και προσδιόρισε τον «πραγματικό» στόχο της πρωτοβουλίας, καλώντας την Ε.Ε. «που αποτελεί το πιο επιτυχημένο μοντέλο ειρήνης που έχουμε γνωρίσει, να αναλάβει και τις ευθύνες της για ειρήνη και σταθερότητα στα Βαλκάνια» (το 2014 συμπίπτει με την επόμενη ελληνική προεδρία στην Ε.Ε., καθώς και με την συμπλήρωση 100 χρόνων από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο που ξεκίνησε από το Σεράγεβο). Όταν ο Έλληνας πρωθυπουργός επέλεξε να ταξιδέψει στο Βελιγράδι (4 Ιανουαρίου) για να μιλήσει στην ετήσια διάσκεψη των πρέσβεων της Σερβίας, πολλοί ξαφνιάστηκαν. Εκ των υστέρων, είναι σαφές ότι ο κ. Παπανδρέου δίνει προτεραιότητα στη «νέα βαλκανική πολιτική» και θέλησε να παρουσιάσει ο ίδιος τους άξονές της -και μάλιστα στο Βελιγράδι, επειδή η ενσωμάτωση της Σερβίας στην Ε.Ε. αποτελεί «κλειδί» για την αλλαγή του σκηνικού στα δυτικά Βαλκάνια.

Ο χάρτης και τα εμπόδια
   Η Αθήνα επιμένει στο επιχείρημα ότι «η Ελλάδα μπορεί να ξαναγίνει η ατμομηχανή των Βαλκανίων, αλλά και η φωνή της Ευρώπης στην περιοχή». Το ίδιο επιχείρημα αποτέλεσε τον κεντρικό πυλώνα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής από τις αρχές της δεκαετίας του '80 ως πρόσφατα. Όμως τα δεδομένα έχουν αλλάξει -και όχι μόνο επειδή μεσολάβησαν η ένταξη της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας και προσεχώς της Κροατίας. Η Σερβία έχει αποκαταστήσει ισχυρούς διαύλους επικοινωνίας με τις Βρυξέλλες και με την Ουάσινγκτον. Δύσκολα θα «εκχωρήσει» στην Αθήνα δικαιώματα διαμεσολάβησης. Ωστόσο, ο φιλοευρωπαίος Μπόρις Τάντις θέλει πάση θυσία την ένταξη στην Ε.Ε. και αυτός είναι ο βασικός λόγος που το Βελιγράδι «χαιρετίζει» την Ατζέντα 2014. Η Βοσνία/Ερζεγοβίνη βλέπει την Αθήνα με δυσπιστία. Κατά τους Έλληνες διπλωμάτες, αυτή είναι αδικαιολόγητη, αφού η χώρα μας έχει πάρει θέση κατά του σερβικού εθνικισμού τα τελευταία χρόνια, ενώ αντίθετα προωθεί αναπτυξιακά προγράμματα συμπεριλαμβάνοντας το Σεράγεβο στα πλάνα της. Το Κοσσυφοπέδιο παραμένει ακανθώδες ζήτημα που «δεν αγγίζει» τα τελευταία χρόνια η Αθήνα. Το Κόσοβο «διχάζει» την Ε.Ε. Η Ουάσινγκτον επιδιώκει περισσότερες αναγνωρίσεις της ανεξαρτησίας του (βρισκόμαστε στον αριθμό 63). Ωστόσο, στην Ε.Ε. η σχετική διαδικασία έχει «παγώσει», αφού 22 χώρες-μέλη προχώρησαν σε αναγνώριση, αλλά οι υπόλοιπες διαφωνούν. Για το επόμενο εξάμηνο, πάντως, στο υπουργείο Εξωτερικών θεωρούν ότι δεν θα επηρεάσει ουσιαστικά την ελληνική εξωτερική πολιτική, καθώς η ισπανική προεδρία στην Ε.Ε. εμφανίζεται αποφασισμένη να μην ανακινήσει το ζήτημα -κυρίως επειδή διαφωνεί με τα αμερικανικά σχέδια για διεθνή αναγνώριση. Η πΓΔΜ είναι η «αχίλλειος πτέρνα» της ελληνικής βαλκανικής πολιτικής. Το 2003 καθυστερήσαμε συνειδητά τη συμφωνία σύνδεσης-σταθεροποίησης των Σκοπίων με την Ε.Ε. Τώρα η πΓΔΜ βρίσκεται στον προθάλαμο των ενταξιακών διαπραγματεύσεων και όλα δείχνουν ότι θα παραμείνει εκεί επί μακρόν. Οι πρωτοβουλίες του κ. Παπανδρέου να συναντήσει (δις) τον ομόλογό του κ. Γκρούεφσκι δεν απέδωσε καρπούς, ενώ η αδιαλλαξία «βγαίνει» μέχρι στιγμής στον πρωθυπουργό της πΓΔΜ -τουλάχιστον στο εσωτερικό. Εκεί παραμένει πανίσχυρος, παρά τα τεράστια προβλήματα της οικονομίας (ενδεικτικά, η ανεργία το α' τρίμηνο του 2009 ήταν στο 32,7%, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της έκθεσης προόδου της Ε.Ε.). Και η Αθήνα αντιλαμβάνεται ότι στην τρέχουσα συγκυρία ο κ. Γκρούεφσκι δεν επιθυμεί λύση στο θέμα του ονόματος -άρα θέτει σε δεύτερη μοίρα την ευρωατλαντική προοπτική της... Η Τουρκία και τα αυξανόμενα προβλήματα στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις είναι ένα ακόμη πρόβλημα. Ακόμη εντονότερο προβληματισμό, όμως, προκαλεί η αυξανόμενη διείσδυση της Άγκυρας σε χώρες της περιοχής (Βοσνία, Αλβανία, Κοσσυφοπέδιο, πΓΔΜ), την ώρα που η Τουρκία εξελίσσεται σε ισχυρότατο διεθνή παίκτη και ο κ. Ερντογάν σε συνομιλητή του Μπαράκ Ομπάμα και εσχάτως του Βλάντιμιρ Πούτιν. Η Αλβανία είναι σε πορεία σύγκλισης με την Αθήνα και οι σχέσεις βελτιώνονται σταθερά από την ώρα που ανέλαβε την εξουσία ο Σαλί Μπερίσα, αν και οι σχέσεις του με τον κ. Παπανδρέου είχαν διαταραχθεί το 1999. Το πρόσφατο ταξίδι του κ. Δρούτσα στα Τίρανα πήγε εξαιρετικά, πάντως, ενώ κρίσιμο είναι το ζήτημα της υφαλοκρηπίδας. Η ελληνική πλευρά επιδιώκει μία συμφωνία που μπορεί να αποτελέσει «προηγούμενο» για ολόκληρη την περιοχή, αλλά αυτή την ώρα το θέμα έχει παγώσει.

Καταλύτης οι ελληνικές επενδύσεις
   Aπέναντι σε όλα αυτά η Αθήνα έχει να αντιπαρατάξει περιορισμένα διπλωματικά «όπλα». Το ισχυρότερο από αυτά παραμένει σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητο: η διείσδυση των ελληνικών τραπεζών και επιχειρήσεων, που κερδίζουν σταθερά έδαφος στην αγορά των Βαλκανίων. Κατά πολλούς, παίζουν και τον πρώτο ρόλο:
Το 1/3 του συνολικού επενδεδυμένου κεφαλαίου στη συγκεκριμένη περιοχή είναι ελληνικό.
Η χώρα μας είναι ο πρώτος επενδυτής στα Βαλκάνια.
Η Ελλάδα είναι ταυτόχρονα ο πρώτος και -αν λάβουμε υπ’ όψιν τη συνολική εικόνα- ουσιαστικά ο αποκλειστικός επενδυτής στην πΓΔΜ.
   Σε εποχή διεθνούς οικονομικής κρίσης η οικονομική ισχύς θα πρέπει να μεταφραστεί σε διπλωματικό κεφάλαιο. Δηλαδή να ξεπεράσει η ελληνική διπλωματία τα σύνδρομα του παρελθόντος και να ακολουθήσει το παράδειγμα Αμερικανών και Ευρωπαίων, που θέτουν στο επίκεντρο της εξωτερικής πολιτικής τους την προώθηση των εθνικών (κρατικών αλλά και ιδιωτικών) οικονομικοεπιχειρηματικών συμφερόντων. Εξέλιξη που μοιάζει με μονόδρομο, καθώς η ήδη σημαντική κερδοφορία των ελληνικών τραπεζών και επιχειρήσεων στα Βαλκάνια αναμένεται να «εκτοξευθεί» μετά την κρίση...