Ανεξάρτητα από την Κύπρο, οι ευρωτουρκικές σχέσεις αποτελούν ένα σημαντικό θέμα τόσο στις ευρωπαϊκές υποθέσεις, όσο και στις διεθνείς σχέσεις. Αναμφίβολα, ο περαιτέρω εκδημοκρατισμός και ο εκσυγχρονισμός της Τουρκίας μπορούν να συμβάλλουν στη σταθερότητα, την ασφάλεια και τη συνεργασία στην ευρύτερη περιοχή. Παρά ταύτα, παραμένει ασαφές κατά πόσον η Τουρκία έχει τη βούληση, τη διάθεση και την ικανότητα να προσαρμοσθεί πλήρως με το τι απαιτείται για να καταστεί πλήρες μέλος της Ε.Ε.
Ο αρχικός ενθουσιασμός του πρωθυπουργού Ερντογάν και η συνεχής του ενασχόληση με την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας του φαίνεται να ξεθωριάζει, καθώς αντιλαμβάνεται τις επιφυλάξεις της τουρκικής κοινής γνώμης, καθώς και τις εσωτερικές αντιδράσεις προς την υιοθέτηση της εφαρμογής των τουρκικών υποχρεώσεων. Είναι αμφίβολο κατά πόσον η Ε.Ε. μπορεί να συνεχίσει τις ενταξιακές συνομιλίες με μία υποψήφια χώρα, η οποία κατ’ ουσίαν είναι διστακτική και επιφυλακτική. Επιπρόσθετα, ακόμα και στην περίπτωση που η Τουρκία ακολουθούσε χωρίς ενδοιασμούς και πισωγυρίσματα την ευρωπαϊκή της πορεία, είναι αμφίβολο κατά πόσον η Ε.Ε. μπορεί να απορροφήσει την Τουρκία, χωρίς η ίδια η Ένωση να αλλάξει κατεύθυνση, φιλοσοφία και στόχους.
Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί φιλοσοφικοί τρόποι αντικρίσματος της προοπτικής της ένταξης της Τουρκίας στην Ε.Ε:
(α) Η ένταξη της Τουρκίας θα συμβάλλει σε μία καλύτερη κατανόηση μεταξύ της Δύσης και του ισλαμικού κόσμου. Ταυτόχρονα, θα διευκολύνει την ενσωμάτωση των Μουσουλμάνων μεταναστών σε ευρωπαϊκές κοινωνίες. Χαμηλώνοντας τους τόνους στις σχέσεις μεταξύ του ισλαμικού κόσμου και της Ευρώπης σε συνδυασμό με την ένταξη της Τουρκίας, θα συμβάλλει και στην οικονομική και δημογραφική ανανέωση της Ε.Ε.
(β) Η Τουρκία στην πραγματικότητα δεν ανήκει στην Ευρώπη, πολιτικά και πολιτιστικά. Εάν η Τουρκία ενταχθεί στην Ε.Ε., θα προκύψουν σοβαρά θέματα ταυτότητας της Ε.Ε. και, επιπρόσθετα, θα δημιουργηθούν προβλήματα σε σχέση με τις φιλοδοξίες της Ε.Ε. για πολιτική ολοκλήρωση, καθώς και αναταράξεις σε σχέση με τον πολιτικό της πολιτισμό.
(γ) Είναι σημαντικό να κρατηθεί η Τουρκία σε έναν οδικό χάρτη εκδημοκρατισμού και εξευρωπαϊσμού. Το πραγματικό ερώτημα κατά πόσον η Τουρκία θα γίνει ή όχι πλήρες μέλος της Ε.Ε. δεν είναι ανάγκη να απαντηθεί σήμερα. Το πιο σημαντικό είναι ότι πρέπει να κρατηθεί η πόρτα της ένταξης για την Τουρκία ανοικτή. Εάν η Τουρκία εφαρμόσει τα αναγκαία κριτήρια θα είναι άδικο να κρατηθεί έξω από την Ένωση. Από την άλλη, δε θα είναι σοφό να υιοθετηθεί από την Ε.Ε. ένας χαμηλότερος πήχυς, ούτως ώστε η Τουρκία να γίνει μέλος. Εάν όντως η Τουρκία δεν μπορεί να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της, τότε πρέπει πραγματικά να εξετασθεί η προοπτική μίας ειδικής σχέσης.
Εν τω μεταξύ, υπάρχουν αρκετές σοβαρές προκλήσεις που η Τουρκία θα πρέπει να αντιμετωπίσει. Αυτές περιλαμβάνουν τις μεταρρυθμίσεις για ένα σύγχρονο νομικό κώδικα, τις οικονομικές αλλαγές, το Κουρδικό πρόβλημα, το Αιγαίο, τα θρησκευτικά δικαιώματα μειονοτήτων, την αρμενική γενοκτονία, τον ισχυρό ρόλο του Στρατού, τα δικαιώματα γυναικών και φυσικά την Κύπρο. Όλα αυτά τα θέματα εμπεριέχουν στοιχεία, για τα οποία τα κράτη-μέλη έχουν τις δικές τους ευαισθησίες.
Η Κύπρος και το Κυπριακό πρόβλημα αποτελούν ένα σημαντικό μέρος των σχέσεων Ε.Ε. και Τουρκίας. Η επίλυση αυτού του προβλήματος από μόνο του δε θα οδηγήσει στην ένταξη της Τουρκίας, αλλά θα ενισχύσει αποφασιστικά την ενταξιακή της πορεία.
Μέχρι στιγμής, η Τουρκία δεν έχει αναγνωρίσει την Κυπριακή Δημοκρατία και εξακολουθεί από το καλοκαίρι του 1974 να κατέχει το 37.5% του εδάφους της. Παρά ταύτα, η Ε.Ε. έχει αρχίσει ενταξιακές συνομιλίες με την Τουρκία με την επιφυλακτική ανοχή της Κύπρου, η οποία είναι μέλος από το 2004.
H Άγκυρα παραμένει απρόθυμη να εφαρμόσει ακόμα και τις ελάχιστες υποχρεώσεις που έχει αναλάβει έναντι της Κύπρου και κατ΄ επέκτασιν έναντι της Ε.Ε. Το Κυπριακό πρόβλημα δεν απασχολεί μόνο τους Κυπρίους. Είναι ταυτόχρονα ένα ευρωπαϊκό και διεθνές πρόβλημα. Γι’ αυτό ήταν και εξακολουθεί να παραμένει ένα σημαντικό εμπόδιο για την Τουρκία. Και αυτό επιβεβαιώνεται από τις τεράστιες προσπάθειες που κατεβλήθησαν από τη διεθνή κοινότητα και που οδήγησαν στο Σχέδιο Ανάν.
Για πολλούς πολιτικούς αναλυτές, καθώς και για την πλειοψηφία των Ελληνοκυπρίων, αυτή η διαδικασία στόχευε πρωταρχικά στο να διευκολύνει την τουρκική ενταξιακή πορεία και όχι να επιλύσει το Κυπριακό πρόβλημα.1 Γι’ αυτό και η τελική μορφή του Σχεδίου ήταν τέτοια, ούτως ώστε η Τουρκία και οι Τουρκοκύπριοι δεν είχαν καμμία επιφύλαξη να πουν ναι.2 Ταυτόχρονα, οι Ελληνοκύπριοι σπρώχτηκαν στο όχι. Η εξέλιξη αυτή συνέτεινε, ούτως ώστε η Άγκυρα και οι Τουρκοκύπριοι να διεκδικήσουν την ηθική υπεροχή. Η Ε.Ε. βρίσκεται σε δύσκολη θέση. Από τη μία, υπάρχουν αρχές και δεδομένα, τα οποία δεν μπορούν να παραβιασθούν και, από την άλλη, υπάρχουν πολλά σοβαρά θέματα σε σχέση με την Τουρκία, τα οποία πρέπει να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά. Το ερώτημα που τίθεται είναι πώς θα κινηθούμε προς τα εμπρός. Η Άγκυρα πρέπει να δεχθεί και να αντιμετωπίσει την Κυπριακή Δημοκρατία ως ένα ισότιμο κράτος-μέλος των Ηνωμένων Εθνών και της Ε.Ε.
Φιλοσοφικά, ο στόχος θα ήταν να προωθηθεί ένα σχέδιο για το Κυπριακό, το οποίο θα λαμβάνει υπ΄ όψιν τους βασικούς στόχους της κάθε εμπλεκόμενης πλευράς, ούτως ώστε να προωθηθεί μία λύση του προβλήματος (και να πάψει το Κυπριακό να είναι εμπόδιο για την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας). Το πλαίσιο στο οποίο θα αναζητηθεί η λύση, καθώς και οι συγκεκριμένες 9 συν 1 κατευθυντήριες γραμμές, που ακολουθούν, μπορούν να συμβάλλουν προς αυτόν το στόχο:3
Η λύση του Κυπριακού θα είναι το προϊόν της σύζευξης του ιστορικού συμβιβασμού, των συναφών ψηφισμάτων του Ο.Η.Ε. και του ευρωπαϊκού πολιτικού πολιτισμού ως ακολούθως:
(1) Η Κυπριακή Δημοκρατία: Η συνέχεια της Κυπριακής Δημοκρατίας θα διασφαλίζεται από τη λύση.
(2) Οι Συνθήκες Εγγυήσεων και Συμμαχίας και ο Κυπριακός Στρατός: Κατάργηση των Συνθηκών Εγγυήσεων και Συμμαχίας και αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων. Για μία μεταβατική περίοδο θα υπάρχουν ρυθμίσεις στα πλαίσια του Ο.Η.Ε. και της Ε.Ε. Είναι δυνατό να υπάρχει στρατός σε επαγγελματική βάση στα πλαίσια των συμβατικών υποχρεώσεων της Κυπριακής Δημοκρατίας έναντι της Ε.Ε.
(3) Οικονομία και Σύγχρονο Κράτος: Η λύση θα διασφαλίζει την αποκατάσταση της ενότητας της οικονομίας και κοινωνίας, καθώς και την αποτελεσματικότητα του κράτους.
(4) Δικοινοτικότητα, Διζωνικότητα και οι Τρεις Βασικές Ελευθερίες: Η φιλοσοφία της δικοινοτικότητας θα είναι αναπόσπαστο, αλλά όχι αποκλειστικό στοιχείο της λύσης. Η διζωνικότητα θα είναι χαλαρής μορφής και οι ρυθμίσεις που θα γίνουν να είναι τέτοιες που να μην εμποδίζονται οι τρεις βασικές ελευθερίες.
(5) Οι Έποικοι: Το θέμα του εποικισμού θα πρέπει να αντιμετωπισθεί αποτελεσματικά. Πέραν τούτου, θα υπάρχει μόνιμη ρήτρα για περιορισμό του αριθμού των Τούρκων υπηκόων που θα μπορούν να εισέλθουν και να εγκατασταθούν στην Κύπρο.
(6) Εξουσίες Κεντρικής Κυβέρνησης, Ιεράρχηση Νόμων και Διπλές Πλειοψηφίες: Η κεντρική κυβέρνηση θα περιβληθεί με εκείνες τις εξουσίες που θα της επιτρέπουν να λειτουργεί αποτελεσματικά. Οι νόμοι του ομοσπονδιακού κράτους πρέπει να υπερισχύουν των νόμων των πολιτειών, εκτός εάν αποφασίσει περί του αντιθέτου το Ανώτατο Δικαστήριο. Διπλές πλειοψηφίες και μάλιστα ισχυρές θα ισχύουν μόνο στην περίπτωση συνταγματικών μεταρρυθμίσεων.
(7) Ανώτατο Δικαστήριο: Το Ανώτατο Δικαστήριο θα αποτελείται από 4 Ελληνοκύπριους δικαστές, 4 Τουρκοκύπριους δικαστές και 1 δικαστή που θα επιλέγεται από τις μικρότερες κοινότητες εκ περιτροπής. Πρόεδρος θα είναι ο γηραιότερος.
(8) Αποτελεσματικότητα Εκτελεστικής Εξουσίας, Αντιπροσώπευση και Δημοκρατικότητα: Θα εισαχθεί η καινοτομία του αμερικανικού συστήματος εκλογής Προέδρου και Αντιπροέδρου με την προσθήκη ότι ο Πρόεδρος και ο Αντιπρόεδρος δε θα προέρχονται από την ίδια κοινότητα. Η σύνθεση του Υπουργικού Συμβουλίου θα είναι στη βάση της αναλογίας 70:30. Η Άνω Βουλή θα είναι στη βάση 50:50 και η Κάτω Βουλή στη βάση 75:25.
(9) Εδαφικό και Προσφυγικό: Η τουρκοκυπριακή πολιτεία θα έχει υπό τη διοίκησή της ποσοστό εδάφους 27,5%. Εκτός από το έδαφος που θα επιστραφεί, θα δοθεί και μεγαλύτερο μήκος ακτών στην Ελληνοκυπριακή πολιτεία. Όλοι οι πρόσφυγες θα έχουν το δικαίωμα επιστροφής. Λαμβάνοντας υπ΄ όψιν όλα τα δεδομένα και, αν ακόμα επιστρέψουν όλοι οι πρόσφυγες, θα υπάρχει σαφώς τουρκοκυπριακή πλειοψηφία στην υπό τουρκοκυπριακή διοίκηση περιοχή.
(10) Μετεξέλιξη: Εάν, στην πορεία του χρόνου, οι εξελίξεις είναι τέτοιες, ώστε να εμπεδωθεί μία λειτουργική ομοσπονδία, στην οποία ο παράγων ζώνη να έχει μειωμένη σημασία, τότε, μετά από τη συναίνεση και των δύο πλευρών, αρκετές πρόνοιες θα μπορούν να διαφοροποιηθούν περαιτέρω».
Μία τέτοια λύση εμπεριέχει πολύ σοβαρά πλεονεκτήματα. Παρέχει ένα πλαίσιο για μία βιώσιμη λύση του Κυπριακού με τρόπο που μπορούν να εξυπηρετηθούν τα συμφέροντα όλων των Κυπρίων και ταυτόχρονα έχει τις προϋποθέσεις να εξυπηρετήσει ευρύτερους στόχους. Μεταξύ άλλων, θα αφαιρέσει ένα ακανθώδες θέμα από την ευρωτουρκική ατζέντα και θα μετατρέψει την Κύπρο σε πραγματική γέφυρα συνεργασίας.4 Ταυτόχρονα, η ειρηνική και δημιουργική συνύπαρξη μεταξύ Ελληνοκυπρίων Χριστιανών και Τουρκοκυπρίων Μουσουλμάνων θα συμβάλλει, ούτως ώστε η επίλυση του Κυπριακού προβλήματος να αποτελέσει ένα χρήσιμο και δημιουργικό μοντέλο πέρα από την Κύπρο.
Σε μία περίοδο κατά την οποία υπάρχουν αυξημένες εντάσεις σε διάφορες περιοχές του κόσμου, όπως η Μέση Ανατολή και τα Βαλκάνια, μία τέτοια εξέλιξη θα πρέπει να ενθαρρυνθεί. Κατά πόσον ή όχι το Κυπριακό πρόβλημα θα επιλυθεί και πώς θα επιλυθεί εμπεριέχει προεκτάσεις πέραν των γεωγραφικών ορίων της Μεγαλονήσου.
Τελικά, εάν η Τουρκία πραγματικά επιθυμεί να ακολουθήσει μία ευρωπαϊκή πορεία χωρίς εκπτώσεις, πρέπει να αφήσει επιτέλους την Κύπρο και ταυτόχρονα να την αντικρίσει ως ένα ισότιμο μέλος της Ε.Ε., της Ένωσης που και η ίδια η Άγκυρα προσδοκά να ενταχθεί.
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
1. Βλέπε συναφώς C. Palley, An International Relations Debacle: the UN Secretary-General’s Mission of Good Offices in Cyprus 1999-2004, Hart Publishing, Oxford and Portland, Oregon, 2005, Δ. Κωνσταντακόπουλος, Η Αρπαγή της Κύπρου, Εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα 2004 και A. Theophanous, The Cyprus Question and the EU: The Challenge and the Promise, Intercollege Press, Nicosia 2004.
2. Βλέπε συναφώς S. Avineri, "A Deeply Flawed Peace Plan for Cyprus", Jerusalem Post, February 29, 2004.
3. Για μία εμπεριστατωμένη ανάπτυξη των θέσεων αυτών βλέπε A. Theophanous, The Cyprus Question and the EU: The Challenge and the Promise, op. cit., pp. 135-170.
4. Σημειώνεται παρεμπιπτόντως ότι το Κυπριακό έχει ουσιαστικά αποσυνδεθεί από τις ελληνοτουρκικές σχέσεις τα τελευταία χρόνια.
*Ο κος Ανδρέας Θεοφάνους είναι Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας και Γενικός Διευθυντής του Κέντρου Ερευνών-Intercollege.
Ο αρχικός ενθουσιασμός του πρωθυπουργού Ερντογάν και η συνεχής του ενασχόληση με την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας του φαίνεται να ξεθωριάζει, καθώς αντιλαμβάνεται τις επιφυλάξεις της τουρκικής κοινής γνώμης, καθώς και τις εσωτερικές αντιδράσεις προς την υιοθέτηση της εφαρμογής των τουρκικών υποχρεώσεων. Είναι αμφίβολο κατά πόσον η Ε.Ε. μπορεί να συνεχίσει τις ενταξιακές συνομιλίες με μία υποψήφια χώρα, η οποία κατ’ ουσίαν είναι διστακτική και επιφυλακτική. Επιπρόσθετα, ακόμα και στην περίπτωση που η Τουρκία ακολουθούσε χωρίς ενδοιασμούς και πισωγυρίσματα την ευρωπαϊκή της πορεία, είναι αμφίβολο κατά πόσον η Ε.Ε. μπορεί να απορροφήσει την Τουρκία, χωρίς η ίδια η Ένωση να αλλάξει κατεύθυνση, φιλοσοφία και στόχους.
Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί φιλοσοφικοί τρόποι αντικρίσματος της προοπτικής της ένταξης της Τουρκίας στην Ε.Ε:
(α) Η ένταξη της Τουρκίας θα συμβάλλει σε μία καλύτερη κατανόηση μεταξύ της Δύσης και του ισλαμικού κόσμου. Ταυτόχρονα, θα διευκολύνει την ενσωμάτωση των Μουσουλμάνων μεταναστών σε ευρωπαϊκές κοινωνίες. Χαμηλώνοντας τους τόνους στις σχέσεις μεταξύ του ισλαμικού κόσμου και της Ευρώπης σε συνδυασμό με την ένταξη της Τουρκίας, θα συμβάλλει και στην οικονομική και δημογραφική ανανέωση της Ε.Ε.
(β) Η Τουρκία στην πραγματικότητα δεν ανήκει στην Ευρώπη, πολιτικά και πολιτιστικά. Εάν η Τουρκία ενταχθεί στην Ε.Ε., θα προκύψουν σοβαρά θέματα ταυτότητας της Ε.Ε. και, επιπρόσθετα, θα δημιουργηθούν προβλήματα σε σχέση με τις φιλοδοξίες της Ε.Ε. για πολιτική ολοκλήρωση, καθώς και αναταράξεις σε σχέση με τον πολιτικό της πολιτισμό.
(γ) Είναι σημαντικό να κρατηθεί η Τουρκία σε έναν οδικό χάρτη εκδημοκρατισμού και εξευρωπαϊσμού. Το πραγματικό ερώτημα κατά πόσον η Τουρκία θα γίνει ή όχι πλήρες μέλος της Ε.Ε. δεν είναι ανάγκη να απαντηθεί σήμερα. Το πιο σημαντικό είναι ότι πρέπει να κρατηθεί η πόρτα της ένταξης για την Τουρκία ανοικτή. Εάν η Τουρκία εφαρμόσει τα αναγκαία κριτήρια θα είναι άδικο να κρατηθεί έξω από την Ένωση. Από την άλλη, δε θα είναι σοφό να υιοθετηθεί από την Ε.Ε. ένας χαμηλότερος πήχυς, ούτως ώστε η Τουρκία να γίνει μέλος. Εάν όντως η Τουρκία δεν μπορεί να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της, τότε πρέπει πραγματικά να εξετασθεί η προοπτική μίας ειδικής σχέσης.
Εν τω μεταξύ, υπάρχουν αρκετές σοβαρές προκλήσεις που η Τουρκία θα πρέπει να αντιμετωπίσει. Αυτές περιλαμβάνουν τις μεταρρυθμίσεις για ένα σύγχρονο νομικό κώδικα, τις οικονομικές αλλαγές, το Κουρδικό πρόβλημα, το Αιγαίο, τα θρησκευτικά δικαιώματα μειονοτήτων, την αρμενική γενοκτονία, τον ισχυρό ρόλο του Στρατού, τα δικαιώματα γυναικών και φυσικά την Κύπρο. Όλα αυτά τα θέματα εμπεριέχουν στοιχεία, για τα οποία τα κράτη-μέλη έχουν τις δικές τους ευαισθησίες.
Η Κύπρος και το Κυπριακό πρόβλημα αποτελούν ένα σημαντικό μέρος των σχέσεων Ε.Ε. και Τουρκίας. Η επίλυση αυτού του προβλήματος από μόνο του δε θα οδηγήσει στην ένταξη της Τουρκίας, αλλά θα ενισχύσει αποφασιστικά την ενταξιακή της πορεία.
Μέχρι στιγμής, η Τουρκία δεν έχει αναγνωρίσει την Κυπριακή Δημοκρατία και εξακολουθεί από το καλοκαίρι του 1974 να κατέχει το 37.5% του εδάφους της. Παρά ταύτα, η Ε.Ε. έχει αρχίσει ενταξιακές συνομιλίες με την Τουρκία με την επιφυλακτική ανοχή της Κύπρου, η οποία είναι μέλος από το 2004.
H Άγκυρα παραμένει απρόθυμη να εφαρμόσει ακόμα και τις ελάχιστες υποχρεώσεις που έχει αναλάβει έναντι της Κύπρου και κατ΄ επέκτασιν έναντι της Ε.Ε. Το Κυπριακό πρόβλημα δεν απασχολεί μόνο τους Κυπρίους. Είναι ταυτόχρονα ένα ευρωπαϊκό και διεθνές πρόβλημα. Γι’ αυτό ήταν και εξακολουθεί να παραμένει ένα σημαντικό εμπόδιο για την Τουρκία. Και αυτό επιβεβαιώνεται από τις τεράστιες προσπάθειες που κατεβλήθησαν από τη διεθνή κοινότητα και που οδήγησαν στο Σχέδιο Ανάν.
Για πολλούς πολιτικούς αναλυτές, καθώς και για την πλειοψηφία των Ελληνοκυπρίων, αυτή η διαδικασία στόχευε πρωταρχικά στο να διευκολύνει την τουρκική ενταξιακή πορεία και όχι να επιλύσει το Κυπριακό πρόβλημα.1 Γι’ αυτό και η τελική μορφή του Σχεδίου ήταν τέτοια, ούτως ώστε η Τουρκία και οι Τουρκοκύπριοι δεν είχαν καμμία επιφύλαξη να πουν ναι.2 Ταυτόχρονα, οι Ελληνοκύπριοι σπρώχτηκαν στο όχι. Η εξέλιξη αυτή συνέτεινε, ούτως ώστε η Άγκυρα και οι Τουρκοκύπριοι να διεκδικήσουν την ηθική υπεροχή. Η Ε.Ε. βρίσκεται σε δύσκολη θέση. Από τη μία, υπάρχουν αρχές και δεδομένα, τα οποία δεν μπορούν να παραβιασθούν και, από την άλλη, υπάρχουν πολλά σοβαρά θέματα σε σχέση με την Τουρκία, τα οποία πρέπει να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά. Το ερώτημα που τίθεται είναι πώς θα κινηθούμε προς τα εμπρός. Η Άγκυρα πρέπει να δεχθεί και να αντιμετωπίσει την Κυπριακή Δημοκρατία ως ένα ισότιμο κράτος-μέλος των Ηνωμένων Εθνών και της Ε.Ε.
Φιλοσοφικά, ο στόχος θα ήταν να προωθηθεί ένα σχέδιο για το Κυπριακό, το οποίο θα λαμβάνει υπ΄ όψιν τους βασικούς στόχους της κάθε εμπλεκόμενης πλευράς, ούτως ώστε να προωθηθεί μία λύση του προβλήματος (και να πάψει το Κυπριακό να είναι εμπόδιο για την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας). Το πλαίσιο στο οποίο θα αναζητηθεί η λύση, καθώς και οι συγκεκριμένες 9 συν 1 κατευθυντήριες γραμμές, που ακολουθούν, μπορούν να συμβάλλουν προς αυτόν το στόχο:3
Η λύση του Κυπριακού θα είναι το προϊόν της σύζευξης του ιστορικού συμβιβασμού, των συναφών ψηφισμάτων του Ο.Η.Ε. και του ευρωπαϊκού πολιτικού πολιτισμού ως ακολούθως:
(1) Η Κυπριακή Δημοκρατία: Η συνέχεια της Κυπριακής Δημοκρατίας θα διασφαλίζεται από τη λύση.
(2) Οι Συνθήκες Εγγυήσεων και Συμμαχίας και ο Κυπριακός Στρατός: Κατάργηση των Συνθηκών Εγγυήσεων και Συμμαχίας και αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων. Για μία μεταβατική περίοδο θα υπάρχουν ρυθμίσεις στα πλαίσια του Ο.Η.Ε. και της Ε.Ε. Είναι δυνατό να υπάρχει στρατός σε επαγγελματική βάση στα πλαίσια των συμβατικών υποχρεώσεων της Κυπριακής Δημοκρατίας έναντι της Ε.Ε.
(3) Οικονομία και Σύγχρονο Κράτος: Η λύση θα διασφαλίζει την αποκατάσταση της ενότητας της οικονομίας και κοινωνίας, καθώς και την αποτελεσματικότητα του κράτους.
(4) Δικοινοτικότητα, Διζωνικότητα και οι Τρεις Βασικές Ελευθερίες: Η φιλοσοφία της δικοινοτικότητας θα είναι αναπόσπαστο, αλλά όχι αποκλειστικό στοιχείο της λύσης. Η διζωνικότητα θα είναι χαλαρής μορφής και οι ρυθμίσεις που θα γίνουν να είναι τέτοιες που να μην εμποδίζονται οι τρεις βασικές ελευθερίες.
(5) Οι Έποικοι: Το θέμα του εποικισμού θα πρέπει να αντιμετωπισθεί αποτελεσματικά. Πέραν τούτου, θα υπάρχει μόνιμη ρήτρα για περιορισμό του αριθμού των Τούρκων υπηκόων που θα μπορούν να εισέλθουν και να εγκατασταθούν στην Κύπρο.
(6) Εξουσίες Κεντρικής Κυβέρνησης, Ιεράρχηση Νόμων και Διπλές Πλειοψηφίες: Η κεντρική κυβέρνηση θα περιβληθεί με εκείνες τις εξουσίες που θα της επιτρέπουν να λειτουργεί αποτελεσματικά. Οι νόμοι του ομοσπονδιακού κράτους πρέπει να υπερισχύουν των νόμων των πολιτειών, εκτός εάν αποφασίσει περί του αντιθέτου το Ανώτατο Δικαστήριο. Διπλές πλειοψηφίες και μάλιστα ισχυρές θα ισχύουν μόνο στην περίπτωση συνταγματικών μεταρρυθμίσεων.
(7) Ανώτατο Δικαστήριο: Το Ανώτατο Δικαστήριο θα αποτελείται από 4 Ελληνοκύπριους δικαστές, 4 Τουρκοκύπριους δικαστές και 1 δικαστή που θα επιλέγεται από τις μικρότερες κοινότητες εκ περιτροπής. Πρόεδρος θα είναι ο γηραιότερος.
(8) Αποτελεσματικότητα Εκτελεστικής Εξουσίας, Αντιπροσώπευση και Δημοκρατικότητα: Θα εισαχθεί η καινοτομία του αμερικανικού συστήματος εκλογής Προέδρου και Αντιπροέδρου με την προσθήκη ότι ο Πρόεδρος και ο Αντιπρόεδρος δε θα προέρχονται από την ίδια κοινότητα. Η σύνθεση του Υπουργικού Συμβουλίου θα είναι στη βάση της αναλογίας 70:30. Η Άνω Βουλή θα είναι στη βάση 50:50 και η Κάτω Βουλή στη βάση 75:25.
(9) Εδαφικό και Προσφυγικό: Η τουρκοκυπριακή πολιτεία θα έχει υπό τη διοίκησή της ποσοστό εδάφους 27,5%. Εκτός από το έδαφος που θα επιστραφεί, θα δοθεί και μεγαλύτερο μήκος ακτών στην Ελληνοκυπριακή πολιτεία. Όλοι οι πρόσφυγες θα έχουν το δικαίωμα επιστροφής. Λαμβάνοντας υπ΄ όψιν όλα τα δεδομένα και, αν ακόμα επιστρέψουν όλοι οι πρόσφυγες, θα υπάρχει σαφώς τουρκοκυπριακή πλειοψηφία στην υπό τουρκοκυπριακή διοίκηση περιοχή.
(10) Μετεξέλιξη: Εάν, στην πορεία του χρόνου, οι εξελίξεις είναι τέτοιες, ώστε να εμπεδωθεί μία λειτουργική ομοσπονδία, στην οποία ο παράγων ζώνη να έχει μειωμένη σημασία, τότε, μετά από τη συναίνεση και των δύο πλευρών, αρκετές πρόνοιες θα μπορούν να διαφοροποιηθούν περαιτέρω».
Μία τέτοια λύση εμπεριέχει πολύ σοβαρά πλεονεκτήματα. Παρέχει ένα πλαίσιο για μία βιώσιμη λύση του Κυπριακού με τρόπο που μπορούν να εξυπηρετηθούν τα συμφέροντα όλων των Κυπρίων και ταυτόχρονα έχει τις προϋποθέσεις να εξυπηρετήσει ευρύτερους στόχους. Μεταξύ άλλων, θα αφαιρέσει ένα ακανθώδες θέμα από την ευρωτουρκική ατζέντα και θα μετατρέψει την Κύπρο σε πραγματική γέφυρα συνεργασίας.4 Ταυτόχρονα, η ειρηνική και δημιουργική συνύπαρξη μεταξύ Ελληνοκυπρίων Χριστιανών και Τουρκοκυπρίων Μουσουλμάνων θα συμβάλλει, ούτως ώστε η επίλυση του Κυπριακού προβλήματος να αποτελέσει ένα χρήσιμο και δημιουργικό μοντέλο πέρα από την Κύπρο.
Σε μία περίοδο κατά την οποία υπάρχουν αυξημένες εντάσεις σε διάφορες περιοχές του κόσμου, όπως η Μέση Ανατολή και τα Βαλκάνια, μία τέτοια εξέλιξη θα πρέπει να ενθαρρυνθεί. Κατά πόσον ή όχι το Κυπριακό πρόβλημα θα επιλυθεί και πώς θα επιλυθεί εμπεριέχει προεκτάσεις πέραν των γεωγραφικών ορίων της Μεγαλονήσου.
Τελικά, εάν η Τουρκία πραγματικά επιθυμεί να ακολουθήσει μία ευρωπαϊκή πορεία χωρίς εκπτώσεις, πρέπει να αφήσει επιτέλους την Κύπρο και ταυτόχρονα να την αντικρίσει ως ένα ισότιμο μέλος της Ε.Ε., της Ένωσης που και η ίδια η Άγκυρα προσδοκά να ενταχθεί.
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
1. Βλέπε συναφώς C. Palley, An International Relations Debacle: the UN Secretary-General’s Mission of Good Offices in Cyprus 1999-2004, Hart Publishing, Oxford and Portland, Oregon, 2005, Δ. Κωνσταντακόπουλος, Η Αρπαγή της Κύπρου, Εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα 2004 και A. Theophanous, The Cyprus Question and the EU: The Challenge and the Promise, Intercollege Press, Nicosia 2004.
2. Βλέπε συναφώς S. Avineri, "A Deeply Flawed Peace Plan for Cyprus", Jerusalem Post, February 29, 2004.
3. Για μία εμπεριστατωμένη ανάπτυξη των θέσεων αυτών βλέπε A. Theophanous, The Cyprus Question and the EU: The Challenge and the Promise, op. cit., pp. 135-170.
4. Σημειώνεται παρεμπιπτόντως ότι το Κυπριακό έχει ουσιαστικά αποσυνδεθεί από τις ελληνοτουρκικές σχέσεις τα τελευταία χρόνια.
*Ο κος Ανδρέας Θεοφάνους είναι Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας και Γενικός Διευθυντής του Κέντρου Ερευνών-Intercollege.
